Á seinni hluta 19. aldar fóru Íslendingar að skreyta heimili sín með jólatrjám yfir jólahátiðina.  Voru mörg þeirra heimagerð, unnin og skreytt úr efniviði sem til féll.  Eftir miðja 20. öldina hurfu  heimagerð tré fyrir innfluttum trjám. Nú er tækifærið að endurvekja þessa gömlu hefð sem er að falla í gleymsku.   Meiningin er að þeir sem áhuga hafa komi í Punktinn og búi til bernsku jólatréð sitt. Ef svo heppilega vill til að það sé til gamalt tré eða hluti af tré þá er hægt að koma með það og laga eða gera eftirlíkingu. Við viljum gjarnan fá að taka mynd og skrifa niður allar upplýsingar um minningar frá gömlum jólatrjám. Við erum þakklát fyrir allar upplýsingar sem tengjast íslenskum jólatrjám. Sum  þessa jólatrjáa hafa verið skreytt á jólaundirbúningsdegi í Laufásbænum og síðan verið sýnd í Punktinum fram að jólum 2000-2004

Áttræða Jólatréið.

Hansdsmíðaða jólatréið er kveikt hefur verið kertum á í yfir 80 ár á jólum samfellt. Jólatré smíðaði  Sigmundur Indriðason í Miðvík Grýtubakkahrepp um 1922. 1922 var dóttir hans 3 ára og móðir hennar hafði saumað jólakjól á hana. Á aðfangadagskvöld er búið var að kveikja kertum á var litla stúlkan að sveifla sér í fína kjólnum, logi kertanna læsti sig í kjólinn, en faðir hennar náði að slökkva eldinn fljótt, en litla stúlkan bar þess merki alla sína lífstíð, alltaf var hún ofurhrædd við eld. Öll árin frá 1922- 2004 er vitað með vissu að kveikt var á kertum á jóltréinu.  Í þessi rúmm 80 ár voru kertaljósin aðalatriðið ekki annað skraut var sett á það.   Til eru myndir eftir Björgvin Sigmundsson áhugaljósmyndara, sem hann tók af jólatréinu næstum hvert aðfangadagskv. eftir að hann eignaðist myndavél sem hefur verið um 1940.  Skömmu fyrir árið 2000 endurbætti Björgvin smíði jólatrésins smíðaði stærri fót og greinar og setti járnhólk fyrir kertin og málaði það.   Áttræða jólatréið var afhent Laufás til eignar haust 2006 að ósk Björgvins um að það færi ekki út úr heimahéraði. Eldri fylgihlutir eins og gamli fóturinn fylgdi með.  Ég sé þetta sem heimild í myndum og máli um hve kertaljós á Islensku Jólatré hafa lýst fólki  um langan aldur og hve hefðin og jólamynningin af kertaljósinu á sér þarna samfellda sögu í rúmm 80 ár.

Frá Patreksfirði
Jólatré í eigu Eyglóar Aradóttur faðir hennar Ari Ívarsson Patreksfirði smíðaði tréð sem er eftirlíking af 2 metra háu tré sem var smíðað af Guðbjarti Egilssyni frá Lambavatni  og notað á jólaskemmtunum á Rauðasandi eftir 1920. Ungmannafélagið Von sá um að skreyta tréð með sortu- og krækiberjalingi og  innfluttu jólaskrauti. Það er enn notað og er nú í eigu dóttur Guðbjarts sem býr í Patreksfirði.

Frá Þverá, Skíðadal
Sveinn Vigfússon frá Þverá í Skíðadal smíðaði þetta tré. Er nú í eigu Vignis sonar hans.

Bernsku tré Kristínar Gestsdóttur, Dalvík
Eigandi trésins er Kristín Gestsdóttir frá Bakkagerði í Svarfaðardal. Tréð kom í eign foreldra hennar um 1920. Talið að Frímann Jakobsson trésmiður á Akureyiri hafi smíðað það en kona hans Sigríður Björnsdóttir frá Syðra Garðshorni var ömmusystir Kristínar. Frímann og Sigríður voru foreldrar Jakobs Frímannssonar
kaupfélsgsstjóra.

Jólatré gert eftir fyrirsögn Jóhannesar 
Jóhannes Haraldsson frá Húsavík f. 1922, mundi fyrst eftir sínu bernsku jólatré árið 1925. Fyrst var það líkt þessu en seinna var farið að skreyta greinarnar með einivið. Eftir 1950 gerðu vörubílstjórar á Húsavík fyrstu útijólatrén. Þeir tóku 5 metra langar trönuspírur og festu á þær greinar úr sama efni. Síðan var þetta skreytt með einivið sem sóttur var fram í Aðaldalshraun.

Jólatré gert af Pétri,
 Lundi, Varmahlíð
Pétur Víglundsson smíðaði tréð að kvöldi til við kertaljós, til að eyða ekki rafmagni, þegar hann var lærlingur í Vélsmiðjunni Atla árið 1958. Lærlingarnir máttu vinna í vélsmiðjunni fyrir sjálfa sig ef þeir fóru sparlega með. Pétur hafði enga fyrirmynd að trénu og gerði það vegna þess að hann hafði ekki efni á að kaupa tré.

Jólatré gert af Hlíf Einarsdóttur, Brunná
Jólatré bernsku Hlífar Einarsdóttur 
f. 1930. 
Eftirgerð af jólatré frá Holtakotum í Biskupstungum Árnessýslu, gert fyrir jólin 1999.

Jólatré frá Minjasafninu á Akureyri

Gert eftir tré frá Þjóðminjasafni Íslands
Eftirgerð af jólatré frá um 1900.
Upprunalega tréð er í eigu Þjóðminjasafns Íslands.
Í eigu Höddu.

Eigandi Kristbjörg Magnadóttir

 
Frá Reykjum Hrútafirði

Gríla kallar á börnin sín
þegar hún fer að sjóða til jóla
komið hingað öll til mín,
Nípa, Típa, Naja, Tæja,
Nútur, Pútur, Nafar, Tafar,
Láni, Gráni, Leppur, Skreppur,
Langleggur og Leiðindarskjóða,
Völustallur og Bóla,      
Sigurður og Sóla.            

  Jólatréð.

Mig langar að segja ykkur af sögu jólatré. Þetta jólatré er 50 ára gamalt. Það spratt ekki upp af litlu frækorni úti í mörkinni og er því ekki margra metra hátt. Greinar þess hafa ekki breiðst út móti sólinni og verið fuglum himins skjól og hvíldarstaður. Mannfólkið hefur ekki haft tækifæri til þess að virða það fyrir sér úti í skóginum og dást að fegurð þess.

Nei, þetta jólatré varð til í litlu eldhúsi, undir súð, vestur á fjörðum. Efniviðurinn í jólatréð var spýta, sem notuð var í bolinn og önnur í pall eða stétt trésins, niðurrakinn hampur, vír og fatalitur. 

Hampurinn var klipptur niður og lagður á milli tveggja vírbúta og þeim snúið, þar til hampurinn sat vel fastur á milli víranna, Þar með voru greinar trésins komnar og að sjálfsögðu voru þær mislangar.

Inn af eldhúsinu var svefnherbergi íbúðarinnar og þar svaf lítill stelpuhnokki. Svefninn var laus því hún hafði orðið þess vör að eitthvað mikið stóð til hjá foreldrunum og hún vildi að sjálfsögðu fylgjast með, en hún var of lítil og plássið í eldhúsinu var líka of lítið.

En nú stóðst sú stutta ekki mátið lengur, skeiddist fram úr rúminu og læddist fram að dyrum og kíkti fram í elshús. Þar stóðu foreldrar hennar við eldavélina og voru að elda. Eða svo sýndist. Þau voru að fiska eitthvað langt og mjótt upp úr stóra, stóra pottinum. Og lyktin var skrítin. Sú stutta fitjaði upp á nefið. Hvað skyldum við fá að borða? Er nóttin búin?

Telpan gerði vart við sig við lítinn fögnuð foreldranna. Þau voru allt annað að hugsa og gera og töldu sig hafa góðan vinnufrið. Telpan var því vinsamlegast beðin að koma sér aftur í rúmið, en hurðin fram í eldhús mátti standa opin og því gat hún heyrt á tal foreldranna þangað til Óli Lokbrá kom öðru sinni að rúmi hennar og hreif hana með sér inn í draumalandið.

En í eldhúsinu stóðu foreldrarnir við eldavélina, yfir stórum potti, þeim stærsta á heimilinu. Í pottinum var grænn vökvi og í hann voru greinarnar settar og allt gert samkvæmt leiðbeiningum á umbúðum pakkans, en þarna var sem sagt grænn fatalitur. Á réttu augnabliki voru greinarnar fiskaðar upp úr pottinum og þær hengdar til þerris frammi á loftinu. Nú var verkefni kvöldsins lokið, enda komið langt fram á nótt og vinnudagur að morgni.

Það var kominn morgunn. Telpan lá vakandi í rúmi sínu. Hún heyrði í pabba og mömmu frammi í eldhúsi, en allt í einu heyrði hún óp í mömmu sinni, telpan hrökk við, hvað hafði komið fyrir?  “Ó, nei, nei, þær eru bláar!!”  Telpan heyrði pabba sinn flýta sér fram á loftið og nú flýtti hún sér líka fram til að sjá hvað væri blátt þarna frammi. Og viti menn, greinarnar sem áttu að fara á jólatréð og áttu að vera fagurgrænar, voru bláar. Mamman var gráti nær, en pabbinn reyndi að hugga hana og sagði að þær væru nú enn þá blautar, þetta væri ekki að marka enn. En það reyndist nú með þennan lit eins og litinn sem Anna í Grænuhlíð notaði í hárið á sér og átti að gefa því kastaníubrúnan lit, en gerði hárið á henni grænt á litinn, liturinn sem átti að verða fagurgrænn, varð það aldrei, heldur fengu greinarnar dökkgrænan lit með sterkri blárri slikju.

En úr þessu varr ekkertr hægt að gera. Það var komin Þorláksmessa. Þegar greinarnar voru orðnar þurrar, var þeim stungið í stofn trésins sem búið var að mála grænan eins og pallinn undir trénu. Og tréð var fallegt. Greinarnar voru þéttar og það var fallegt í laginu.

Á aðfangadagskvöld var nýja jólatréð skreytt. Á það var sett ljósasería sem pabbinn hafði búið til. Perurnar voru mislitar og hjöfðu verið litaðar með lakki – gular, rauðar, grænar, bláar, hvítar. Á trénu voru líka litlir jólapokar og rauðir jólasveinar, sem mamma og pabbi höfðu líka búið til. Og augun í litlu telpunni urðu stór þegar kveikt var á ljósunum og jólatréð stóð á borðinu í allri sinni dýrð – svona nokkuð hafði hún aldrei séð.

Að jólum loknum var skrautið tekið af trénu, greinar trésins lagðar upp með stofninum og það pakkað inn og sett í geymslu til næstu jóla ásamt jólaskrautinu.

Þetta jólatré hefur síðan þá verið tekið fram fyrir hver jól, umbúðirnar teknar utan af því, greinarnar lagðar niður og strokið um þær og áreiðanlega talað við þær í hljóði á meðan. Alltaf hefur tréð fengið heiðursstað í stofunni – staðinn þar sem það blasir við öllum sem inn koma – þar sem það býður alla velkomna í ljós og il jólanna.

Jólaskrautið á trénu breyttist í áranna rás, eftir því sem efni og aðstæður leyfðu og úrval verslananna óx. Af fyrstu jólaseríunni, heimagerðu, tók við ljósasería með mislitum perulaga perum – sú var keypt í búð. Næst kom kertasería, sem hafði þann eiginleika að í kertunum ólgaði mislitur vökvi þegar perurnar hitnuðu. Slík sería er enn notuð á tréð. Heimagerðir jólasveinar og jólapokar viku fyrir jólakúlum og öðru skrauti og yfir allt var svo lagt fínlegt englahár, sem bætti á dulúð trésins. Lengst af hefur jólatréð staðið á hvítu bómullarbeði og þar verið útbúið jólasveinaland, þar sem rauðir pípuhreinsarajólasveinar koma til byggða með pokaskjatta á bakinu. Og stundum verður þeim hált á spegilhálli bæjartjörninni.

Þetta litla jólatré sem ekki spratt upp af frækorni í stórum skógi varð uppspretta dýrmætra minninga. Minninga um ást og hlýju yndislegra foreldra, þar sem ætíð var skjól og friður. Minnunga um jól í faðmi fjölskyldunnar. Minninga um bernskujólin. Minninga um jól fullorðinsáranna.

Slíkar minningar eru afar dýrmætar. Þær eru okkur mönnunum jafn dýrmætar og stórt og fagurt tré í skógi er mikilvægt fuglum himinsins.

Lára G. Oddsdóttir